Tôi còn nhớ cái cảm giác hồi hộp khi lần đầu chạm vào Bitcoin năm 2017. Lúc đó, tôi đang là sinh viên thạc sĩ Kỹ thuật Tài chính ở Hàng Châu, và thứ thu hút tôi không phải là giá cả, mà là câu chuyện về một hệ thống tiền tệ không cần tin tưởng — phi tập trung, không biên giới, không ai kiểm soát.
Nhưng rồi, sau gần một thập kỷ quan sát, tôi bắt đầu thấy những vết nứt. Và halving thứ tư của Bitcoin, diễn ra vào tháng 4 năm 2024, đã phơi bày một sự thật khó nuốt: sự phi tập trung mà chúng ta tôn thờ có thể chỉ là một ảo ảnh.
Hãy để tôi kể cho bạn nghe câu chuyện về những người thợ đào — những người hùng thầm lặng của mạng lưới. Sau halving, phần thưởng khối giảm từ 6,25 BTC xuống còn 3,125 BTC. Điều đó có nghĩa là doanh thu của miner giảm một nửa ngay lập tức, trong khi chi phí điện và thiết bị vẫn tăng. Theo dữ liệu từ mempool.space, ngay sau halving, hashrate của mạng lưới đã giảm khoảng 12% trong vòng 72 giờ, khi các miner nhỏ không thể cạnh tranh buộc phải tắt máy.
Nhưng chuyện gì xảy ra tiếp theo mới đáng sợ. Khi các miner nhỏ rời cuộc chơi, những pool lớn như Foundry USA, Antpool và F2Pool đã hấp thụ phần lớn hashrate còn lại. Tính đến tháng 8 năm 2024, ba pool này kiểm soát hơn 75% tổng hashrate của Bitcoin — một con số đáng báo động cho bất kỳ ai tin vào sự phi tập trung.
Đây là điểm mấu chốt: sự tập trung hashrate không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà là vấn đề niềm tin. Khi một vài thực thể kiểm soát phần lớn sức mạnh tính toán, chúng có thể phối hợp để tấn công mạng lưới — ví dụ như thực hiện một cuộc tấn công 51% hoặc kiểm duyệt giao dịch. Và điều trớ trêu là: bản thân cơ chế đồng thuận Proof-of-Work, thứ được thiết kế để bảo vệ sự phi tập trung, lại đang dẫn đến sự tập trung hóa về kinh tế.
Tôi đã chứng kiến điều này từ năm 2021, khi một người bạn của tôi, một miner nhỏ ở tỉnh Tứ Xuyên, phải bán hết thiết bị vì không thể cạnh tranh với các farm khai thác quy mô lớn. Anh ấy kể với tôi rằng chi phí điện của anh là 0,08 USD/kWh, trong khi các farm lớn có thể đàm phán xuống còn 0,03 USD/kWh nhờ hợp đồng trực tiếp với nhà máy thủy điện. Đó là cuộc chơi của kẻ mạnh, và những người nhỏ bé bị đào thải.
Bối cảnh hiện tại khiến tôi nhớ lại một bài học từ quá khứ. Năm 2017, khi tôi đầu tư vào EOS — dự án huy động 4 tỷ USD với lời hứa về một "hệ điều hành phi tập trung" — tôi đã học được rằng một câu chuyện mạnh mẽ có thể che giấu những khiếm khuyết kỹ thuật. EOS cuối cùng không giữ được lời hứa của mình, nhưng bài học về sự nguy hiểm của sự tập trung quyền lực vẫn còn nguyên giá trị.
Quay lại với Bitcoin. Sự thật phản trực giác là: halving, thứ được cho là sẽ làm Bitcoin khan hiếm hơn và tăng giá, lại đang đẩy nhanh quá trình tập trung hóa hashrate. Bởi vì chỉ những pool có nguồn lực dồi dào mới có thể sống sót sau cú sốc doanh thu. Và khi hashrate tập trung, tính bảo mật của mạng lưới — vốn dựa trên sự phân tán — bị suy yếu.
Một ví dụ cụ thể: Foundry USA, pool lớn nhất hiện nay, được sở hữu bởi Digital Currency Group (DCG), cùng công ty mẹ của Grayscale và Genesis. Điều đó có nghĩa là một thực thể duy nhất có thể ảnh hưởng đến cả quá trình khai thác, lưu ký và giao dịch Bitcoin. Đây không chỉ là vấn đề lý thuyết; nó là một rủi ro hệ thống thực sự.
Tôi đã phân tích dữ liệu on-chain từ Glassnode và thấy rằng tỷ lệ hashrate của các pool nhỏ (dưới 5% tổng hashrate) đã giảm từ 18% vào năm 2020 xuống còn 7% vào năm 2024. Xu hướng này rõ ràng và có khả năng tiếp diễn. Nếu không có thay đổi về cơ chế, đến halving tiếp theo vào năm 2028, chúng ta có thể chỉ còn 2-3 pool kiểm soát hơn 90% hashrate.
Nhưng liệu có giải pháp nào không? Một số đề xuất như Stratum V2 — giao thức cho phép miner cá nhân có nhiều quyền kiểm soát hơn trong việc chọn giao dịch — đang được phát triển. Tuy nhiên, tỷ lệ áp dụng vẫn rất thấp. Tính đến nay, chưa đến 5% hashrate sử dụng Stratum V2. Tại sao? Bởi vì các pool lớn không có động lực để thay đổi — họ đang hưởng lợi từ sự tập trung.
Đây là điểm mà tôi muốn nhấn mạnh: cuộc chiến thực sự không phải là giữa Bitcoin và các altcoin, mà là giữa sự phi tập trung lý tưởng và sự tập trung thực tế. Và câu chuyện về hashrate chỉ là một phần của bức tranh lớn hơn. Các Layer 2 như Lightning Network cũng đang phải đối mặt với vấn đề tương tự — các node lớn kiểm soát phần lớn thanh khoản.
Tôi không nói rằng Bitcoin sẽ sụp đổ. Nhưng tôi tin rằng chúng ta cần nhìn thẳng vào vấn đề. Sự phi tập trung không phải là một trạng thái tĩnh; nó là một quá trình đấu tranh liên tục. Và nếu chúng ta không chủ động bảo vệ nó, những thế lực tập trung sẽ luôn tìm cách chiếm lấy quyền kiểm soát.
Kết lại, tôi muốn đặt một câu hỏi: Liệu Bitcoin có thực sự là "tiền của nhân dân" khi phần lớn sức mạnh tính toán nằm trong tay một số ít? Hay chúng ta đang chứng kiến sự tái sinh của một hệ thống ngân hàng trung ương dưới một cái tên khác? Câu trả lời, như mọi khi, nằm ở hành động của chúng ta — những người tham gia mạng lưới.